Nýverið spratt upp nokkuð lífleg umræða um íslenska tungu og meðferð hennar í kjölfar þess að Ásgrímur Angantýsson, málfarsráðunautur Ríkisútvarpsins, flutti pistil í Víðsjárþætti þar sem hann gagnrýndi nokkuð umvöndunartilhneigingu og íhaldssama bókstafstrú þeirra málunnenda sem hvað harðast ganga fram í gagnrýni á frávikum frá hinum viðurkennda málfarsstaðli. Viðbrögð þessara gæslumanna tungunnar, hvort heldur er á síðum dagblaða eða í net- og bloggheimum, voru snör og á köflum nokkuð harkaleg og er Ásgrími þar gjarnan gefið að sök að aðhyllast svo kallaða reiðareksstefnu, þ.e. að vilja ekki skipta sér á nokkurn hátt af frávikum frá viðurkenndu máli enda þótt slíkt hljóti að teljast hluti af starfsskyldum hans hjá Ríkisútvarpinu.

            Í ljósi þessara deilna er eðlilegt að hlustendur spyrji sig hvort sjónarmiðið sé nú rétthærra, íhaldssemin eða reiðarekið, enda þótt ég telji reyndar þurfa ansi frjálslega túlkun á orðum Ásgríms til að geta talið hann til reiðareksmanna. Svarið er í sjálfu sér ósköp einfalt og ég get engan veginn þóst vera fyrstur til að benda á það: Upp að vissu marki má segja að bæði sjónarmið eigi fullan rétt á sér og séu í raun nauðsynleg. Án hæfilegs skammtar af íhaldssemi er hætt við því að allnokkurt los komi á málið sem leitt getur til þess að fólk hættir að skilja hvert annað, sérstaklega frá einni kynslóð til annarrar en einnig t.d. á milli starfs- og menntastétta. Við getum með öðrum orðum ekki talað nákvæmlega eins og okkur sýnist án þess að taka tillit til annarra í kringum okkur heldur þarf að ríkja einhvers konar sameiginleg sátt um það í málsamfélaginu hvernig megindrættir málsins eiga að vera hverju sinni. Á hinn bóginn lifir mál ekki lengi sé aldrei reynt á þanþol þess og stoðir þess sveigðar svolítið og beygðar til að finna nýjum hugmyndum og fyrirbærum málfarslegan farveg. Eins þarf að gæta þess að sú tilraunastarfsemi fari ekki eingöngu fram á vegum einhvers konar málfarslegs yfirvalds; sem fyrr segir hlýtur hvert málsamfélag að eiga mál sitt í sameiningu og fái almennir málnotendur á tilfinninguna að þeir hafi engin áhrif á málumhverfi sitt er hætt við því að gjá myndist þarna á milli; að annars vegar verði til einhvers konar “elítumál” þeirra sem kunna og þekkja forskriftina og hins vegar “alþýðumál” sem finnur sér sína eigin leið, óháð boðunum “að ofan”. Niðurstaðan af óhóflegri afskiptasemi getur því orðið nokkurn veginn sú sama og af afskiptaleysi, þ.e. að mismunandi hópar innan samfélagsins hætta að skilja hver annan vegna mismunandi málnotkunar.

            Þessi andstæðu sjónarmið, íhaldssemin og reiðarekið, eru sem sagt í sjálfu sér ekki hættuleg og í samspilinu þeirra á milli myndast yfirleitt einhvers konar jafnvægi eða hlutlaust svæði þar sem ég held að finna megi meginþorra íslenskra málnotenda. Ég held hins vegar að öllu meiri vandi geti stafað af því breiða bili sem mér sýnist vera á milli hinna málfarslegu íhaldsafla og þeirra sem lengst vilja ganga í frjálslyndinu. Í hvorum hóp um sig hefur fólk grafið sér skotgrafir sem það lítur helst ekki upp úr nema til að geta komið skoti yfir víglínuna og sannfæring hvors hóps um sig um að eigin málstaður sé hinn eini sanni kemur í veg fyrir friðarumleitanir. Slíkar umleitanir eru þó líklega heillavænlegastar fyrir málsamfélagið í heild í ljósi þess sem áður hefur verið sagt um afleiðingarnar af fullnaðarsigri annars hvors sjónarmiðsins. Í því sem á eftir fer í þessum pistli verður einkum hugað að því hvernig harðir málverndarsinnar geta rétt andstæðingum sínum sáttarhönd. Vonandi gefst svo tækifæri til þess síðar að ræða hvaða tilboð þurfa að berast úr hinum herbúðunum.

            Eitt tilboð íhaldssinna í þessum friðarumleitunum gæti falist í því að draga eilítið úr þeim hvimleiða yfirlætistón sem birtist gjarnan í athugasemdum þeirra. Tekið skal fram að oftar en ekki eiga athugasemdirnar sem slíkar fullan rétt á sér og sjálfsagt er t.d. að benda á að ákveðið orðfæri eigi ekki við í formlegu máli. Það gagnast þó lítið að tala í upphrópunum um slugsahátt, menntunarskort, leti og jafnvel heimsku þeirra sem verður fótaskortur á tungunni, en slíkar pillur vilja of oft fylgja efnislega prýðilegum athugasemdum og eru til þess eins fallnar að ýta undir þá skiptingu í elítumál og alþýðumál sem áður var nefnd. Við þetta skal svo bætt að oft byggjast athugasemdir þeirra sem stífast vilja halda í stöðugleika tungunnar á einstökum dæmum um frávik frá staðlinum. Inngangur athugasemdarinnar er þá gjarnan eitthvað í líkingu við “ég heyrði afgreiðslustúlku í búð segja þetta” eða, eins og hvað mest virðist bera á í ábendingum bloggverja þessi misserin, “í frétt á mbl.is eða visir.is er skrifað hitt”. Út frá þessum einstöku dæmum er svo alhæft að unga kynslóðin í dag sé meira og minna ótalandi og fjölmiðlafólk upp til hópa óskrifandi. Hér má saka íhaldsfólk um sömu fljótfærni og það segir oft liggja að baki þeim villum eða ambögum sem finna má í textum fjölmiðlafólks. Með sama hætti og eðlilegt er að krefjast þess af fjölmiðlafólki að það gefi sér tíma til að athuga hvort það noti t.d. þetta eða hitt máltækið rétt má gera þá kröfu til gagnrýnenda þess að þeir gefi sér tíma til að kanna hvort viðkomandi villa sé nokkuð annað og meira en tilfallandi skyssa áður en rokið er upp til handa og fóta og sá dómur kveðinn upp að heimur versnandi fari.

            Annað atriði vill oft gleymast þegar dómar eru felldir um málnotkun og hér komum við að þeirri bókstafstrú sem Ásgrímur nefndi í upphaflegum pistli sínum. Helsta röksemd íhaldsfólks fyrir því að ekki megi nota t.d. tiltekið orð, orðasamband eða beygingarmynd virðist vera sú að viðkomandi atriði “er ekki til” í þeirri merkingu að það er ekki skráð í orðabók eða öðrum viðlíka handbókum eða ekki getið í lýsingum á íslenskri málfræði. Hér gleymist að hversu góð sem orðabókin eða málfræðilýsingin er, og það skal tekið skýrt fram að ég tel verk af þessum toga ómetanleg hjálpargögn, verður hún að vissu leyti úrelt daginn eftir að hún kemur út þar sem hún getur aðeins endurspeglað þann tíma sem hún er rituð á og væntanlega þá hefð sem þar er byggt á. Hún getur hins vegar ekki séð fyrir hvaða nýjungar spretta upp eftir útgáfuna. Óhjákvæmilegt er þó að einhverjar nýjungar skjóti upp kollinum og í stað þess að fordæma þær umsvifalaust á grunni þess eins að þær hafi ekki sést áður væri eðlilegt fyrsta skref að kanna hvort einhver eðlileg skýring liggi að baki þeim og hvort af þeim stafi nokkur ógn við megindrætti íslensks málkerfis, sem almenn samstaða virðist vera um að beri að varðveita. Ég er til að mynda engan veginn sannfærður um að hið útvíkkaða dvalarhorf, sem hefur verið vinsælt skotmark málvöndunarsinna hin síðari ár og stríðir, svo því sé nú haldið til haga, gegn málkennd minni, sé afsprengi sljórrar hugsunar eða daprar málkenndar þeirra sem segja “ég er ekki að skilja þetta” eða eitthvað í þeim dúr. Hér sýnist mér allt eins líklegt að viðkomandi málnotendum hafi í vissu samhengi ekki fundist hin einfalda nútíð “ég skil þetta ekki” eða annað sambærilegt leyfa að lögð sé nægjanleg áhersla á þá athöfn, ástand eða skynjun sem sögnin lýsir. Hér hafi því verið fyllt upp í ákveðna eyðu í þeim tjáningarmöguleikum sem íslenskan býður upp á og til þess notaður sá sköpunarmáttur sem býr í málinu og gerir okkur kleift að færa form sem þegar er til í því frá einu sviði til annars. Í ýmsu öðru samhengi verður svo ekki annað séð en að hefðbundin einföld nútíð lifi góðu lífi, jafnvel meðal þeirra málnotenda sem beita dvalarhorfinu við og við.

            Að lokum má nefna að það er hörðum málvöndunarsinnum allt að því nauðsynlegt að staldra lítillega við með þeim hætti sem hér er lýst ætli þeir sér að komast hjá ákveðinni mótsögn í málflutningi sínum. Þá sjaldan málvöndunarumræðan færist upp á almennt svið í stað þess að snúast um einstök atriði sem aflaga fara virðist það samdóma álit þeirra sem tjá sig að íslenska sé og hafi alltaf verið sérlega lifandi tungumál og tryggja þurfi að svo verði áfram svo Íslendingar geti óhindrað endurspeglað og speglað sig í samtíma sínum. Ekki megi setja málið í spennitreyju. Vandséð er hvernig þetta markmið á að nást ef alltaf á nánast ósjálfrátt að berja niður öll merki um nýjungar komi þær ekki frá einhvers konar málfarslegu yfirvaldi eða stöku viðurkenndu stórskáldi.