Saga myndarinnar tilheyrir ekki aðeins sögu listarinnnar heldur einnig sögu hugmynda og heimspeki, en þó ekki síður trúarbragða. Áhrifamáttur mynda er annar en tungumálsins, sem ýmsum hefur þótt hreinna og ómengaðra en myndirnar, ekki síst þegar kemur að því að ná sambandi við heima sem eru handan hins efnislega heims. Það er áhugavert að velta fyrir sér hvernig togstreita orða og mynda í menningarsögunni hefur haft áhrif á myndgerð og þá um leið myndlist á einstökum menningarsvæðum. Við getum til dæmis getið okkur þess til að síðbúin  áhrif endurreisnarinnar á íslenska myndlist séu nátengd sögu siðaskiptanna sem urðu um svipað leyti og myndlistin tók gríðarlegum stakkaskiptum í kaþólskum löndum. Nú veit ég ekki til þess að gerðar hafi verið rannsóknir á íslenskri myndlist út frá nákvæmlega þessu sjónarhorni en það má vel hugsa sér að lútherskan hafi haft eitthvað að segja um þróun myndgerðar og afstöðu þjóðarinnar til myndlistar langt fram á 19. öld. Það mætti jafnvel hugsa sér að sá hluti íslenskrar listasögu sem hófst í upphafi 20. aldar og nú er rakin á sýningunni 100 ár í hnotskurn í Listasafni Árnesinga, tengist ekki aðeins aðeins sjálfstæðisbaráttunni og þjóðernisvitundinni heldur einnig breyttri afstöðu til trúarinnar og þjóðkirkjunnar. Þannig mætti halda því fram að skortur á myndlæsi sem margir hafa kvartað yfir að sé landlægur á Íslandi tengist tortryggni lúthersku kirkjunnar í garð mynda sem langan tíma hefur tekið að uppræta. Nú myndi einhver segja að þetta sé ekki rétt, það séu víst myndir í kirkjum landins og vissulega er ekki hægt að neita því að við eigum okkar altaristöflur, predikunarstóla og steindu glugga. Myndlist hefur aldrei verið alveg útskúfað úr íslenskum kirkjum, en samt má velta því fyrir sér hvort afstaða kirkjunnar hafi ekki sett ákveðnar hömlur á þróun íslenskrar myndlistar á ákveðnu tímaskeiði.  

              En tilefni þessara vangaveltna og óábyrgu tilgáta er myndlistarsýning sem nú stendur yfir í anddyri og kirkjuskipi Hallgrímskirkju, kirkjunnar sem teygir turn sinn í átt til himinsins og þar sem hvítir og auðir veggir og loft vísa í hreinleika trúarinnar. Það er ekkert skrautlegt við Hallgrímskirkju, form hennar eru einföld og óhlutbundin og vísa í andlegar hæðir. Engu að síður hefur Hallgrímskirkja í gegnum tíðina verið tilbúin til að hleypa myndlistinni inn á sitt svæði þar sem Listfélag kirkjunnar stendur fyrir myndlistarsýningum sem settar eru upp í anddyri hennar. Nú stendur þar yfir sýning Ólafar Nordal, sem hún nefnir Leiðslu. Sýningin er sú fyrsta í sýningarröðinni Kristin minni þar sem sýningarstjórinn Guðrún Kristjánsdóttir fær listamenn í samtímanum til að takast á við trúarleg minni. Þetta er áskorun fyrir myndlistarmenn sem hvorki hafa sterk tengsl við kirkju né trú, en þeir sýningargestir sem hafa áhuga á aðkynna sér sögu sambands trúar og lista í víðu samhengi ættu ekki að láta texta Ólafs Gíslasonar um sýninguna framhjá sér fara. Hann er fullur af fróðleik og jafnframt mikilvægur hluti af sýningunni og undirbúningi hennar. Sýningin sjálf er í raunini tvíþætt ef ekki þríþætt og unnin í samvinnu margra.

              Fyrst er að nefna það sem blasir við augum gesta þegar þeir koma inn í anddyri kirkjunnar, en það er röð af afsteyptum sem sýna andlit fólks. Afsteypurnar eru gerðar í hvítt gifs sem ljær þeim vissulega ákveðinn hreinleika, en það fyrsta sem vekur athygli gesta er að andlitin hafa lokuð augu. Þessi lokuðu augu vekja hugrenningatengsl við svokallaðar dauðagrímur en það voru afsteypur af andlitum nýlátinna kallaðar. Dauðagríman geymdi ásýnd hins látna til framtíðar eftir að sálin var farin annað.  Dauðgrímur voru yfirleitt aðeins teknar af þeim sem einhvers máttu sín, en afsteypurnar á veggjunum í Hallgrímskirkju eru hvorki af látnu fólki né valdamönnum, heldur 25 ónefndum en sprelllifandi sóknarbörnum Hallgrímskirkju, sem búa við sömu götu og myndlistarkonan, spölkorn frá kirkjunni. Það er því ekki að undra þótt sú tilfinning kvikni þegar afsteypurnar eru skoðaðar nánar, að á bakvið gifsið leynist líf. Öfugt við það sem gerist þegar gifs er lagt á andlit látinnar manneskjunni, þar sem andardrátturinn hefur yfirgefið líkaminn og heilinn er hættur að starfa, er engu líkara en andráttur sóknarbarnanna, súrefnið sem flæðir um æðar þeirra, hugsanir þeirra og hreyfing augannna á bakvið augnlokin, skili sér inn í gifsmyndina og glæði hana lífi sem ekki er að finna í dauðagrímum. En með augun lokuð leitar hugurinn inná við, í samtal við sjálfa sig eða í hugleiðsluástand, sem gerir það að verkum að við skynjum fjarrænu í nálægðinni, ekki ósvipað og þegar nálæg manneskja hverfur á vit hugsana sinna.

              Ef við leiðum hugann að grímunni þá hafa grímur yfirleitt það hlutverk að hylja ásýndina og gefa þeim sem grímuna ber færi á að vera einhver annar en hann er. Hér er afsteypan af hinu lifandi andliti hins vegar ekki gríma sem hylur heldur stelur óbreyttri mynd ásýndarinnar og afhjúpar hana sem spegil sálarinnar. En Ólöf lætur sér ekki nægja að stela andlitum. Hún bætir um betur í öðrum hluta verksins, þar sem hún fær önnur eða sömu sóknarbörnin til að syngja 9 versið í 35. passíusálmi Hallgríms Péturssonar, versið sem flestir þekkja úr Skólaljóðunum og hefst á þessum orðum:   Gefðu að móðurmálið mitt / minni Jesú þess ég beiði / frá allri villu klárt og kvitt / krossins orð þitt út breiði.Hér vísar Hallgrímur til hlutverks tungumálsins í að viðhalda sambandi manns og trúar og við getum litið á sem grundvöll mannlegra samskipta og sambands okkar við umheiminn. Lagið sem sóknarbörnin syngja er samið af tónskáldinu Jóni Nordal, en það syngur hver með sínu nefi og fær rödd hvers og eins að hljóma ein og ótrufluð í upptökum sem sýningargestir geta hlustað á í kirkjuskipinu. Þannig má segja að Ólöf brjóti sér leið inn hið myndlausa svæði kirkjunnar með hjálp tónlistarinnar og orðsins.  Mér tókst að vísu ekki að heyra upptökurnar á staðnum þegar ég var þarna á ferðinni vegna þess hve mikið var um að vera í sóknarstarfinu, en það má vel ímynda sér lágstemmdan sönginn rísa frá bekkjunum upp í þetta stóra rými sem kirkjuskip Hallgrímskirkju er. Ólöf hefur hér stolið röddum sóknarbarnanna með því að taka þær út úr líkmanum og inn í heim upptökutækninnar, sem síðan dreifir þeim um hið kirkjulega rými. Með því að afholdga raddirnar öðlast þær yfirráð yfir svæðinu sem tilheyrir söfnuðinum og undirstrika um leið hlutverk hvers og eins í hinu kirkjulega safnaðarstarfi.

              En skoðum aðeins verk Ólafar út frá fleiri hliðum en þeim er tengjast trúnni og setjum í samhengi við stöðu listarinnar og listamannsins í samtímanum. Listamaðurinn lítur ekki lengur á sig sem staðgengil guðs, sem er forsenda hugmyndarinnar um snillinginn, heldur stendur hún  jafnfætis viðfangsefni sínu. Ólöf sækir ekki fyrirmyndir sínar og innblástur að verkinu í sjálfan Biblíuna, heldur leitar til safnaðarins og fær bæði prestinn og sóknarbörnin í lið með sér. Þannig sneiðir hún hjá beinum trúarlegum vísunum en fjallar í stað þess um einstaklinginn og hlutverk hans í mótun samfélagsins. Við getum því sagt að samfélag sóknarinnar sé ekki eina samfélagið sem Leiðsla vísar til heldur sé það vettvang sameiginlegar skynjunar – en þannig skilgreinir heimspekingurinn Jacques Rancière listaverkið; sem stað þar sem einstaklingar samfélagsins geta komið saman og upplifað sig sem hluta af heild. Það er á þessu sameiginlega svæði innbyrðis tengsla, þar sem kristindómurinn er ekki staðsettur uppi í skýjunum heldur niðri á jörðinni, sem við getum fundið fegurð þessa margslungna verks.    

                                                           Margrét Elísabet Ólafsdóttir