Vegur minn til þín eftir Matthías Johannessen

Æskan og efri árin virðast mér stundum vera kjörtímar ljóðskáldanna, fremur en annarra rithöfunda sem frekar ná hátindi á miðjum aldri. Ungæði og ákafi æskunnar er oftar haminn í ljóðforminu, hvert svo sem það er, og tungumálið og formið leika síðan í höndum þeirra eldri, sem einnig njóta þess að ljóðið gefur frekar færi á að setja fram spaklegar niðurstöður lífsreynslunnar í knöppu og beinskeyttu máli. Um leið er ljóðið á einhvern hátt rödd æskunnar, einnig hjá þeim sem eldri eru.

Mér flaug þetta í hug við lesturinn á þessari ljóðabók, sem er um margt óvenjuleg. Hún er fyrir það fyrsta einfaldlega mjög stór, þykk og mikil bók af ljóðabók að vera. Mér datt satt að segja í hug að þarna væri kannski komin skýring á því að ljóðabækur hafa átt erfitt uppdráttar á undanförnum árum, þær eru oft svo þunnar, litlar bækur, og þótt vinna höfundar á bak við þær kunni vel að vera hin sama eða meiri, gæði hvers orðs á vissan hátt margföld á við hvert þeirra sem fylla upp í síður prósans, þá erum við manneskjurnar í grunninn megindlega sinnaðar, eins og félagsfræðingurinn gæti orðað það; eða með öðrum orðum, við hugsum fyrst um magn og síðan gæði. Með auknum þroska snýst þetta að einhverju leyti við, en þó held ég að við gerum oft kröfu um hvort tveggja og það er einmitt það sem okkur er boðið upp á í Vegi mínum til þín; þetta er ekki ljóðabók sem hægt er að klára á einni til tveimur klukkustundum og lesa síðan nokkrum sinnum aftur, nei, þetta er bók tekur jafn langan tíma að lesa og venjulega skáldsögu, ef ekki lengri tíma. Mönnum kann að finnast þetta léttvægir þankar í tengslum við bókmenntir, en ég er sannfærður um að það hefur áhrif á viðtökuna, ekkert síður en margir aðrir þættir.

Stór bók gefur ljóðskáldinu einnig frekari færi á fjölbreytni, tilraunamennsku og þversögnum, eins og í þessu tilfelli. Heildarsvipur hennar er þannig töluvert eklektískur (svo ég sletti andspænis orðleysi orðabókanna), enda er það svo að þrátt fyrir þykktina er bókin úrval þess besta af tvö hundruð ljóðum og eru þau ekki valin af skáldinu sjálfu heldur öðrum lesanda, ritstjóranum Ástráði Eysteinssyni prófessor. Þetta er líka óvenjulegt þegar um er að ræða áður óbirt ljóð, bókmenntafræðingarnir fá venjulega ekki að skipta sér af fyrr en verið er að gefa út úrval áður útgefinna ljóða, þá oft að skáldinu gengnu. Hér er um annars konar samvinnu að ræða og má það telja frumlegt af hálfu höfundar sem hefur svo mikla reynslu sem Matthías. En eins og Ástráður tekur fram í eftirmáli sínu, fékk Matthías reyndar Stein Steinar til að liðsinna sér með uppröðun ljóða í fyrstu bók sinni þannig að kannski má skoða það sem svo að hann sé að loka einhvers konar hring.

Bókin skiptist í þrjá hluta auk bókarauka með minningarljóði Matthíasar um eiginkonu sína og ritgerðinni „Tré, vængur, sól og tilraunin maður“ eftir Ástráð. Það er ekki aðeins magnið sem maður tekur eftir, heldur einnig gæði ljóðanna, þetta er ferskur skáldskapur og fljúgandi fjölbreyttur, svo fjölbreyttur í tökum efnis og forms að það hlýtur að teljast eitt af einkennum verksins. Matthíasi hefur verið skipað á nokkra bekki af fræðimönnum og öðrum sem um ljóðlist fjalla eins og Ástráður rekur, hann hefur bæði verið kallaður „rómantískt þjóðrækniskáld“ og svo telst hann vitaskuld til módernistanna, atómskáldanna, þeirra sem mest einkenndu íslenska ljóðlist á síðari hluta tuttugustu aldar. Þessi fjölbreytni í flokkun, tilvísunarþörfin í skáldskapnum – sem kemur ekki aðeins fram í hinni, eigum við að segja klassísku módernísku tilvísun à la T.S. Eliot, heldur einnig í fremur póstmódernískum formtilvísunum þar sem leikið er með bindingar ljóðmálsins á nýstárlega vegu – og sú ófeimna blanda af hefðbundnum, módernískum og tilraunakenndum kveðskap sem hér birtist finnst mér satt að segja alveg standa undir viðbótarstimpli póstmódernisma; ekki síst þar sem innihald ljóðanna kallast á við þessa fjölbreytni og dregur fram margar athyglisverðar þversagnir í ljóðmælandanum skáldinu.

Þetta eru býsna mörg atriði yfir að fara í stuttum ritdómi og get ég aðeins drepið á nokkrum. Tilvísanirnar fyrst; þótt módernísk skáld séu oft ófeimin að vísa til annarra má segja að tilhneigingin þar sé fremur að tilvísanir séu duldar innan textans, freudískar kannski; vissulega hafa menn allt frá Eliot bent á þær, en þær eru frekar utan ljóðsins sjálfs, með einkunnarorðum eða neðanmálsgreinum, titli og stundum eru þær alveg faldar, innilokaðar í hermetískum skáldskap. Þetta er vitaskuld ekki einhlítt, en mér finnst þó að í póstmódernismanum séu tilvísanirnar augljósari, oft innan textans eins og er hér hjá Matthíasi, einnig leikrænni í því að þar er ekki aðeins vísað í eitthvert ljóð eða form, heldur brugðið á leik með það, haldið uppi miklu beinni samræðu við það sem vísað er til.

Og ekki vantar íroníuna í verkið, hvort sem menn vilja kalla hana póstmóderníska eða klassíska. Sem dæmi má nefna kvæðið „Brot úr samtali“ sem skiptist í tvo hluta, Leitina og Upplausn og reglu. Kvæðið snýst um ekkert minna en leitina að guði og einhvers konar skáldskaparfræðilega niðurstöðu þeirrar leitar. Stæði þetta kvæði eitt í tímariti gætu menn vel freistast til að lesa það sem uppgjör við módernismann og æsku skáldsins. Annar hlutinn hefst á þessum orðum: „Ungt fólk verður oft leitt á reglum, skipulagi, vill gera uppreisn, / sprengja til að mynda ljóðið og gefa öllum reglum langt nef, // en þetta er ekki einhlítt þótt við héldum það ungir,“ og skáldið heldur síðan áfram og tekur líkingu við hvernig óreiða í náttúrunni veldur tjóni, sjúkdómum andspænis eðlisfræðilegum lögmálum hennar, sem annars vegar „er sagt að beri skaparanum vitni, eða fjallar ekki allt þetta verk um það // að breyta ringulreið í reglu togkraftanna og lögmál þyngdaraflsins,“ og er þar textinn kominn aftur til Newtons og upplýsingarmanna í kjölfar hans sem sáu guð í samhljómi og regluverki náttúrunnar, það varð uppspretta margra verka um náttúru heims og manna, liggur meira að segja til grundvallar hugmynda Adams Smiths um „náttúrlegan framgang hlutanna“; líking skáldsins í lokin er þó mögnuð í margvíslegu ljósi: „og þó að atómskáldin hafi brotið grundvallarlögmál sólkerfanna er kominn tími til að leita jafnvægis“ (112).

Hér talar atómskáld sem finnur guð sinn í einhvers konar „alveldissál“ sem um leið er grundvallarlögmál hins hefðbundna ljóðforms! Í framhaldi af þessu koma síðan fullkomlega óhefðbundin prósaljóð, módernísk ljóð, eitthvað sem kalla mætti „hálfhefðbundin“ ljóð og fleira í þeim dúr. Hér mætti kannski benda á ritstjórann sem ekki er með öllu ókunnugur póstmódernisma, en það dugir ekki eitt og sér því fjölbreytni ljóðanna í safninu gerir þennan texta sjálfkrafa íronískan.

Sama má segja um samræðuna við þjóðskáldið Jónas; „rómantíska þjóðrækniskáldið“ svonefnda rannsakar marga fleti á Jónasi og sambandi sínu við hann, og þá ekki alltaf með rómantískum hætti, eins og sjá má í prósaljóðinu „Jónas, helgimynd“, sem endar á þessum orðum: „Í þessum dagbókarfærslum markaðssetur Jónas gamalkunnar slóðir í rómantískum þjóðlegum stíl og því er hans nú minnzt, þegar markaðssetningin hefur tekið við sér og útrásin er hafin“ (99). Hvernig sem við túlkum þessi orð má síðan finna vísað til Jónasar, beint og óbeint, með mestu virðingu og ást, víða annars staðar í verkinu; það er greinilega ekkert einhlítt í þessum ljóðheimi lengur.

Hugsanlega er ljóðskáldið að finna sig upp aftur að einhverju leyti með þessari bók; það kemur ekki aðeins fram í þversögnum eins og nefndar voru hér að framan, heldur einnig viðhorfum sem koma ofurlítið á óvart; kannski er það íronía, en kvæðið um einmana gæsina í Laugardal er næstum sósíalískt-kristið, þar sem skáldið ræðir örlög utangarðsfugls sem hvorki fær notið samfélagslegrar hjálpar né fyrirbæna safnaðar, þetta stangast líka á við náttúrusýnina í kvæðinu sem vitnað var til hér að ofan. En kannski staðfestir það líka hina endurteknu vísan til hellis Platóns, að svo lengi sem við erum inni í honum, og stundum virðist skáldið telja hann vera sjálfið sjálft inni í helli höfuðkúpunnar, þá erum við ófær að sjá nokkurn skapaðan hlut í réttu hlutfalli við veru sína.

Náttúran, sólkerfið, fuglar og síðast en ekki síst skordýrin leika líka stór hlutverk í þessum ljóðum; og það er einmitt með sjónarhornið sem skáldið leikur sér þar; við sjáum kóngulóna og verðum fórnardýr hennar, en ljóðið „Samfélag í nærmynd“ sýnir þetta kannski best:

Maðksmoginn lurkur

á miðju fljóti

flýtur stjórnlaus

með straumnum

nokkrir maurar

miklast af því að stjórna

ferðinni

en fljótið veit betur

Íronían er hér grimm og undirstrikar enn betur allar þær þversagnir sem tilheyra nánast formi verksins; þversagnir sem gera það svo ófyrirsjáanlegt frá síðu til síðu, spennandi aflestrar og gefa okkur nýja sýn á hvernig ljóð og ljóðabækur eiga að vera. Það er ekki allt fullkomið í þessari bók, en margt er afbragðs vel gert og annað nauðsynlegt í samhenginu; en það er svo miklu meira í henni en ég hef getað drepið á eða yfirleitt séð ennþá; það munu margir geta notið þessara ljóða lengi og titillinn Vegur minn til þín er því vel til fundinn.

22.12.2009 Gauti Kristmannsson