Mynd af Ragnari í Smára eftir Jón Karl Helgason – 16. desember 2009

Ragnar Jónsson, sem kenndur er við smjörlíkisverksmiðjuna Smára, var atvinnurekandi, bókaútgefandi, málverkasafnari og formaður Tónlistarfélagsins í Reykjavík. Svo sannarlega áhrifamikil driffjöður í íslensku menningarlífi 20. aldar.

Jón Karl Helgason semur ekki hefðbundna ævisögu um þennan mann heldur leggur upp með að draga upp mynd af persónunni Ragnari. Hann fylgir honum eftir um Kaupmannahöfn og Stokkhólm í þrjá daga í desember árið 1955 og skilur við hann rétt áður en Halldór Laxness fær afhent nóbelsverðlaunin. Frásögnin er þó sífellt að taka útúrdúra um atburði í fortíð og jafnvel framtíð Ragnars, og þessi fjölmörgu myndbrot raðast smátt og smátt saman í huga lesandans.

Í bókinni kemur fram að Ragnar reyndi á svipaðan hátt að púsla saman myndum af heitkonu sinni, Björgu Ellingsen, þegar hún var í námi erlendis en hann sat eftir einn á Íslandi, nýskilinn við fyrri konu sína, Ásfríði. Ragnar límdi ljósmyndir af Björgu í stílabók og klippti sumar til „þannig að hann eigi auðveldara með að muna hvernig munnur hennar lítur út, nefið, hálsinn, hárið, augun“. (165)

Jón Karl notar einnig ljósmyndir á markvissan hátt til að byggja upp frásögn. Fyrsta ljósmyndin í bókinni markar upphafspunkt hennar, Jón Karl mun segja okkur söguna á bak við þessa ljósmynd, sem er af nóbelsskáldinu í góðra vina hóp, og hann byrjar á því að kynna persónurnar á henni. Áfram fáum við svo ljósmynd í upphafi hvers kafla, myndir sem leiða frásögnina áfram. En ljósmynd segir sögu af augnabliki og samhengi við fortíð og framtíð vantar. Þannig er einnig með þessa sögu, því þótt við fáum brotakenndar myndir af nútíð, fortíð og framtíð er ekki gerð tilraun til að skapa heildstæða frásögn af ævi Ragnars.

Jón Karl reynir að fanga andstæðurnar í fari Ragnars, sem hann segir til dæmis að hafi virst „í sömu andrá vera gírugur kapítalisti og eldheitur kommúnisti“. Og margar sögurnar sem skotið er inn í atburðarásina í Kaupmannahöfn og Stokkhólmi eru ekki bara stórskemmtilegar heldur gefa innsýn í persónu Ragnars.

Hér fer það væntanlega eftir áhugasviði lesandans hvaða sögur honum þykja áhugaverðastar – af nógu er að taka og margt tínt til, til dæmis samskipti Ragnars við hvern rithöfundinn og listamanninn á fætur öðrum. Langir útúrdúrar um sinfóníuhljómsveitina og Tónlistarfélagið kveiktu ekkert sérstaklega í mér en vekja eflaust óskipta athygli þeirra sem áhuga hafa á því máli. Deilur myndlistarmanna á Íslandi eru einnig áberandi, þarna er sagan af misheppnaðri brennisteinsverksmiðju í Mývatnssveit, dregin er upp mynd af samfélaginu í kringum Erlend í Unuhúsi og settar fram vangaveltur um hvernig og hvers vegna Ragnar eignaðist Unuhús.

Hliðarsögurnar kalla stundum á langsóttar tengingar sem sumar lífga upp á frásögnina, því það er ekkert gaman að of fyrirsjáanlegri framvindu. Þannig er skemmtileg senan þegar Ragnar tekur að sér að ýta bíl í gang og bílstjórinn minnir hann á Davíð Stefánsson - sem kallar á útlistun á þeirra sambandi. (204-211) Þá er það vel heppnað þegar Ragnar skeggræðir ýmis mál við spegilmynd sína á hótelherbergi. (125-126)

Oft er áhugavert að lesa hugleiðingar Ragnars úr bréfum hans, ekki síst um listina, og allt saman gefur þetta auðvitað mynd af athafnamanninum sem lætur sig allt varða en er stundum fullmikið utan við sig og á til að fara fram úr sjálfum sér.

Þá eru líka dregnar upp líflegar myndir af öðru fólki, til dæmis af Sigurði Nordal og konu hans, Ólöfu.

Ein persóna er þó eftirminnilegust fyrir að vera fjarverandi í bókinni en það er seinni eiginkona Ragnars, Björg Ellingsen. Björg er ekki á ljósmyndinni í upphafi bókarinnar og „Sjaldan hefur fjarlægðin milli þeirra verið jafn áþreifanleg og þennan laugardag, 10. desember 1955“, segir í upphafi bókar. Þessi fjarlægð verður áþreifanleg alla bókina, því Björg er ekki einungis fjarverandi í Stokkhólmi. Í flestum senunum sem fjalla um samband þeirra er hún einnig fjarverandi og Ragnar ávarpar hana í sendibréfum. Það er fátt meira spennandi en eyður í frásögn og þessi undirliggjandi, brotakennda ástarsaga er dæmi um það.

Jón Karl nýtir sér sendibréf og munnlegar heimildir en einnig dagbækur, blaðagreinar, viðtöl og prentaðar bækur. Hann fer þá leið að leggja kafla úr sendibréfum í munn persóna og tekst yfirleitt að gera samtölin sannfærandi, þótt þau séu oft samsett úr mörgum bréfum og jafnvel frá ólíkum tímabilum. Stundum er þó reynt að koma fullmiklum upplýsingum að í stuttum samtölum og stöku sinnum rata langar ræður úr viðtölum eða blaðagreinum í samræður persóna. Í upphafi bókar eru til dæmis langar samræður um arkitektúr og verndun gamalla húsa, þar sem Ragnar er látinn fara með hluta úr handriti hans að fyrirlestri um fegrun Reykjavíkur. Reyndar var allt upphaf bókarinnar full þunglamalegt fyrir minn smekk, ekki síst þar sem frásögnin kemst síðar á gott flug. Alveg furðu gott flug miðað við allt það púsluspil heimilda sem hér á sér stað.

Kaflar úr sendibréfum og öðrum heimildum rata ekki bara inn í samtöl, heldur einnig hugsanir sögupersóna og drauma en inn á milli grípur sögumaður inn í á hefðbundinn hátt og segir frá liðinni atburðarás eða jafnvel því sem á eftir að gerast í framtíðinni.

Ekki er vísað til heimilda með númerum í sjálfum textanum en hægt er að finna tilvísanirnar aftast í bókinni. Þetta er væntanlega gert til að trufla ekki lesturinn, en fyrir þá sem hafa áhuga á því hvaðan hinar mörgu tilvitnanir koma kostar þetta miklar flettingar fram og til baka. Við þær flettingar kemur berlega í ljós að höfundurinn hefur leyft sér að púsla heimildum saman á afar frjálslegan hátt, færa ummæli fram og til baka í tíma, og að hann tekur þau stundum úr upphaflegu samhengi.

Jón Karl gerir slíka heimildanotkun að umtalsefni í bókinni. Á svipaðan hátt og hann vísar til notkunar Ragnars á myndum af Björgu vísar hann til þess hvernig sögupersónur bókarinnar nýta sér skrif annarra til að skapa eigin verk. Hann bendir á að orð sem Halldór Laxness láti „frá sér fara í samtölum, einkabréfum og skáldverkum eigi eftir að vera meðal þess skásta í bókum eftir allt aðra höfunda, þar á meðal ævisagnahöfunda hans og vina hans.“ (257)

Í sérstökum kafla um heimildir, aftast í bókinni, segir Jón Karl jafnframt að heimildirnar sem verkið sé hlaðið úr eigi sér flókna sögu, „þær [séu] hér settar í allt annað samhengi en þær urðu til í og gegn[i] jafnframt allt öðru hlutverki en upphaflega var ætlast til“. (333) Fyrr í bókinni hefur Jón Karl leitt okkur inn í draum Ragnars í Smára um fortíðina, þar sem skilnaður hans, leynilegt samband við nýja heitkonu og átök í viðskiptalífinu fléttast saman, með eftirfarandi orðum: „Bixematur og járnbrautarslys eru tvö þeirra orða sem reykvískar húsmæður grípa til þegar þær bræða „Bláa borðann“ frá smjörlíkisgerðinni á pönnunni til að steikja afganga úr ísskápnum. Draumar mannanna eru gjarnan tilreiddir með sömu aðferð; þar ægir ýmsu saman.“ (25) Í bók Jóns Karls ægir svo sannarlega ýmsu saman, eins og í draumi, en í lokin er ljóst að honum tekst ætlunarverk sitt, að draga upp lifandi mynd af mótsagnakenndum  manni og fólkinu í kringum hann.

Auður Aðalsteinsdóttir