Ritdómur um Hjá brúnni e. Kristínu Ómarsdóttur

Í káputexta nýrrar skáldsögu Kristínar Ómarsdóttur er sagt að rödd hennar eigi sér enga hliðstæðu í íslenskum bókmenntum. Það er alveg örugglega rétt. Kristín skrifar bækur sem bæði í formi og anda ganga þvert á flest það sem viðgengst í íslenskum bókmenntum nú um stundir. Þetta á kannski sérstaklega við um sögur hennar. Þær hafa annan takt en hinar skýrt afmörkuðu realísku frásagnir sem hafa verið hæst á hrygginn reistar undanfarin misseri. Þær eru eiginlega úr takti, þannig séð, og veita kannski ekki ósvipaða lestrarreynslu og ákveðin tegund af módernískum sagnaskáldskap. Þráðurinn skiptir ekki öllu máli en textinn mótar hins vegar afar sterkan mynd- og táknheim sem opnar ýmisskonar túlkunargáttir. Fantasían hefur líka verið Kristínu töm og hún er eitt af þeim sagnaskáldum sem gerir ekki svo mikinn greinarmun á póetískri og skáldsögulegri hugsun í skrifum sínum. Allt gerir þetta að verkum að bækur Kristínar Ómarsdóttur kalla á innlifun lesandans, þátttöku hans í merkingarsköpuninni. Þetta á við um nýju skáldsöguna, Hjá brúnni, sem verður ekki lesin til fulls í fyrstu atrennu heldur býður upp á margfaldan endurlestur með loforði um margfaldlega ávaxtaða ánægju. Þetta er ein af þeim bókum sem gerir mann ævinlega jafn undrandi yfir því hvað skáldskapur getur verið fallegur.

Hjá brúnni gerist í ónefndri borg, evrópskri borg, líklega miðevrópskri, en það skiptir ekki öllu máli því að sögusviðið getur umfram allt innbyrt nánast hvaða borgarveruleika sem er. Hið sama á við um sögutímann. Hann er með ýmsum vísunum tengdur ákveðnu tímabili í evrópskri tuttugustu aldar sögu en um leið felur hann samtímann í sér, ritunartíma sögunnar. Sögulegu vísanirnar eru til uppgangs fasisma í Evrópu á þriðja og fjórða áratug síðustu aldar og með því að tengja þær ritunartímanum öðlast bókin sannarlega merkingarlegan og jafnvel pólitískan þunga sem þó háir henni aldrei. Texti Kristínar er hreinlega þess eðlis að lesandinn fær aldrei tíma til þess að hengja sig í einhverja tiltekna boðun.

Aðalsöguhetjan heitir María og starfar sem ballerína á kvöldin í Leikhúsi fólksins en á daginn þrífur hún herbergi á Hótel Jörð og gætir prinsessunnar Antoníu sem segist ganga með barn Hitlers en hefur verið lokuð inni í lítilli íbúð í blokk í vafasömu hverfi af barnsföður sínum sem hefur yfirgefið hana og er í raun skáld og tengdur Leikhúsi fólksins. Aðstæður prinsessunnar óléttu minna um sumt á kvikmynd Polanskis um Rosemary’s Baby en innilokun og vald ókunnugs afls birtist með ýmsum hætti í sögu Kristínar. Fólk er handtekið þegar minnst varir og flutt á brott. Og Aga- og siðferðisstofnunin er vakin og sofin yfir öllu sem fram fer innan borgarmarkanna. Þar er listin ekki undanskilin. Í bókinni er innbyggð togstreita á milli þess sem listamenn eiga að gera og þess sem þeir vilja gera, milli þess að muna og gleyma, að sýna tryggð annars vegar og særa menninguna til ólífis hins vegar. Þessi togstreita er þó ekki leyst í sögunni frekar en við fáum að vita hvað verður um prinsessuna, þá sem eru numdir á brott eða aðra sem lúta hinu ósýnilega valdi innan borgarmarkanna. Bók Kristínar leitast ekki við að segja söguna alla. Hún gerist hjá brúnni en segir okkur ekki hvað er hinum megin við hana. Hafi lesandinn kjark fer hann í þá ferð upp á eigin spýtur.

Þetta hljómar kannski eins og sagan sé ófullgerð og það er á vissan hátt rétt. Í bókinni eru fjölmargar örsögur og smáatvik sem eru í sjálfu sér aldrei leidd til lykta. Hún er full af táknum sem hafa enga augljósa skírskotun. Í heild virðist sagan vera einhvers konar táknsaga eða allegóría en lesandinn má að minnsta kosti til að byrja með vera óviss um að þetta sé táknsaga sem gangi upp, þar sem flækjurnar hafa allar verið leystar. Lesandinn fær frekar á tilfinninguna að hann sé staddur í einhverju millibili áður en eitthvað – sem hann veit ekki hvað er – tekur við. Eina leiðin til þess að komast lengra er líklega sú að hann sjálfur brúi bilið, eins og áður sagði.

Þetta er kannski enginn hvatningarpistill fyrir þá sem kjósa að hafa undir sér fast land í skáldskap, sem vilja komast í örugga höfn. En sá sem er tilbúinn til þess að leggja upp í óvissuför og uppgötva bilið á milli orðanna og hlutanna, finna fyrir hinni óorðuðu ógn sem við höfum jú öll komist í kynni við og líka fegurðinni í því sem orðin geyma, fyrir þá er þessi skáldsaga Kristínar Ómarsdóttur kjörlendi.

Þröstur Helgason